Türk dünyasının yeni inteqrasiya mərhələsi: ictimai diplomatiyadan qlobal güc mərkəzinə

Son illərdə Türk Dövlətləri Təşkilatının fəaliyyəti açıq şəkildə göstərir ki, türk dövlətləri arasındakı münasibətlər artıq yalnız ortaq tarix, dil, mədəniyyət və mənəvi bağlarla məhdudlaşmır. Bu münasibətlər getdikcə daha sistemli, daha məqsədyönlü və institusional xarakter alır. Siyasi dialoqla yanaşı, iqtisadi əməkdaşlıq, humanitar əlaqələr, ictimai diplomatiya və vətəndaş cəmiyyəti institutları arasında qurulan yeni əməkdaşlıq mexanizmləri türk dünyasının gələcək inkişaf xəritəsini formalaşdırır.
Prezident İlham Əliyevin Qazaxıstanın Türküstan şəhərində keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının Dövlət başçılarının qeyri-rəsmi Zirvə görüşündə səsləndirdiyi fikirlər də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlət başçısının “Türk dünyası XXI əsrin nüfuzlu geosiyasi güc mərkəzlərindən birinə çevrilməlidir” fikri yalnız siyasi bəyanat deyil, eyni zamanda təşkilatın gələcək inkişaf istiqamətlərini müəyyən edən strateji çağırışdır. Bu yanaşma türk dövlətləri arasında əməkdaşlığın daha dərin, daha çevik və daha təsirli mexanizmlər üzərində qurulmasını zəruri edir. 
Azərbaycanın Türk Dövlətləri Təşkilatına sədrliyi dövründə diqqət çəkən əsas məqamlardan biri əməkdaşlığın yalnız dövlət qurumları səviyyəsində deyil, ictimai platformalar və vətəndaş cəmiyyəti institutları arasında da gücləndirilməsidir. Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində dayanıqlı inteqrasiya təkcə siyasi qərarlarla deyil, cəmiyyətlər arasında etimadın, qarşılıqlı əlaqələrin və ortaq fəaliyyət mexanizmlərinin möhkəmlənməsi ilə mümkün olur. Bu baxımdan Azərbaycanın təşəbbüsləri türk dünyasında yeni ictimai diplomatiya modelinin formalaşmasına xidmət edir.
2025-ci ilin noyabrında Bakı və Naxçıvanda keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin QHT-lərinin I Həmrəylik Forumu bu prosesin mühüm mərhələlərindən biri oldu. Həmin forumda Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin QHT Platformasının yaradılması və platformanın rəhbərliyinin Azərbaycana həvalə edilməsi təsadüfi xarakter daşımırdı. Bu, Azərbaycanın təşkilat daxilində yalnız siyasi təşəbbüskar deyil, həm də ictimai diplomatiya və koordinasiya mərkəzi kimi qəbul olunduğunu göstərdi. 
Platformanın daimi qərargahının Bakıda yerləşməsi isə Azərbaycanın türk dünyasının ictimai əməkdaşlıq məkanında artan rolunu daha aydın nümayiş etdirir. Son yeddi ay ərzində türk dövlətlərinin QHT nümayəndələrinin ikinci dəfə Azərbaycanda bir araya gəlməsi Bakının artıq koordinasiyaedici mərkəz kimi formalaşdığını təsdiqləyir. Bu proses həm də onu göstərir ki, Azərbaycan türk dövlətləri arasında əlaqələrin yalnız rəsmi diplomatiya xətti ilə deyil, cəmiyyətlərarası bağlar vasitəsilə də möhkəmlənməsinə xüsusi önəm verir.
2026-cı il mayın 16-da Bakıda keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin QHT-lərinin II Həmrəylik Forumu bu baxımdan mühüm siyasi və ictimai hadisə kimi qiymətləndirilməlidir. Forumda Azərbaycan, Türkiyə, Özbəkistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkmənistan, Şimali Kipr Türk Cümhuriyyəti və Macarıstandan vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələrinin iştirakı əməkdaşlığın geniş coğrafiyasını və türk dünyasına marağın artan miqyasını göstərdi. Tədbirin məqsədi türk dünyasında QHT-lər arasında əməkdaşlığı gücləndirmək, birgə layihələri təşviq etmək və humanitar, sosial, mədəni, ictimai sahələrdə ortaq təşəbbüslərə yol açmaqdır.
Forumun “Baku Urban Planning Week” çərçivəsində keçirilməsi də ayrıca məna daşıyır. Bu, Azərbaycanın beynəlxalq platformaları bir-biri ilə əlaqələndirmək, şəhərsalma, dayanıqlı inkişaf, ictimai diplomatiya və regional əməkdaşlıq məsələlərini vahid gündəmdə təqdim etmək bacarığını göstərir. Eyni zamanda WUF13 tədbirinin türk dünyasında ilk dəfə Azərbaycanda keçiriləcək olması ölkəmizin artan beynəlxalq nüfuzunun mühüm göstəricilərindən biridir. 
Diqqət çəkən mühüm məqamlardan biri də II Həmrəylik Forumu çərçivəsində ilk dəfə Azərbaycan-Qırğızıstan, Azərbaycan-Türkmənistan və Azərbaycan-Şimali Kipr QHT-ləri arasında əməkdaşlıq forumlarının keçirilməsidir. Bundan əvvəl Türkiyə, Özbəkistan və Qazaxıstan ilə formalaşdırılmış əməkdaşlıq təcrübəsi artıq ortaq fəaliyyət mexanizminin əsaslarını yaratmışdı. Yeni platformalar isə bu mexanizmin daha da genişlənməsinə və türk dövlətlərinin QHT-lərinin gələcəkdə BMT və digər beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində daha koordinasiyalı çıxış etməsinə imkan verə bilər.
Azərbaycanın bu istiqamətdə fəaliyyəti yalnız siyasi və ictimai inteqrasiya ilə məhdudlaşmır. Ölkəmiz türk xalqlarının ortaq elmi, mədəni və mənəvi irsinin qorunmasını da əsas prioritetlərdən biri kimi görür. Prezident İlham Əliyevin Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyi ilə bağlı təşəbbüsü və iyun ayında Bakıda keçiriləcək “Türk dünyası həftəsi” bu baxımdan xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Bu tədbir türk xalqlarının elmi-mədəni birliyinə verilən yüksək dəyərin ifadəsi olmaqla yanaşı, ortaq kimliyin daha da gücləndirilməsi baxımından mühüm tarixi mərhələ olacaq.
Bütün bunlar göstərir ki, Azərbaycan türk dünyasında yeni inteqrasiya fəlsəfəsinin formalaşmasında fəal rol oynayır. Bu fəlsəfə yalnız keçmişə bağlılıq üzərində deyil, gələcəyə yönəlmiş ortaq məsuliyyət, qarşılıqlı etimad, institusional əməkdaşlıq və qlobal miqyasda vahid mövqe nümayiş etdirmək bacarığı üzərində qurulur.
Bu gün türk dünyası qarşısında duran əsas vəzifə mövcud potensialı daha çevik və təsirli mexanizmlərə çevirməkdir. Azərbaycanın təşəbbüsləri isə bu prosesə real məzmun qazandırır. Bakı artıq türk dünyasının yalnız siyasi dialoq məkanı deyil, həm də ictimai diplomatiya, humanitar əməkdaşlıq və beynəlxalq koordinasiya mərkəzlərindən biri kimi çıxış edir.
Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində baş verən proseslər türk dünyasının XXI əsrdə daha güclü, daha təşkilatlanmış və daha təsirli geosiyasi aktora çevrilməsi istiqamətində mühüm zəmin yaradır. Azərbaycanın bu prosesdə oynadığı rol isə ölkəmizin həm regional, həm də qlobal səviyyədə təşəbbüskar, birləşdirici və strateji baxışa malik dövlət kimi mövqeyini daha da möhkəmləndirir.