Azərbaycanda boşanmaların sayı ildən-ilə artır, bununla bərabər uşaq doğumlarının, eləcə də çoxuşaqlılığın sayı azalır. Təkcə ötən ilin statistikasına əsasən ölkədə 44996 nikah və 18832 boşanma olub. Eləcə də, 96062 uşaq doğumu qeydə alınıb. Qeyd edək ki, 2024-cü ildə doğulan uşaqların sayı 102961 idi.

Bəs görəsən, müasir, gənc ailələrdə çoxuşaqlılığa marağın olmamasının, həmçinin doğum saylarının ildən-ilə azalmasının səbəbi nədir? Çoxuşaqlılığın təşviqi üçün hansı addımlar atılmalıdır?

Milli Məclisin deputatı, Ailə, qadın və uşaq məsələləri komitəsinin üzvü, Ana Vətən Partiyasının sədr müavini Günay Ağamalı Lent.az-a açıqlamasında bildirib ki, çoxuşaqlılıq cəmiyyət üçün dəyərli, hörmətli və nümunəvi həyat tərzi kimi təqdim edilməlidir:

“Ailə Azərbaycan cəmiyyətinin əsas dayağıdır. Dövlət siyasətinin mərkəzində məhz sağlam, güclü ailə modelinin formalaşdırılması dayanır. Son illər bu istiqamətdə bir neçə mühüm proqram və mexanizm həyata keçirilir. Gənc ailələrin mənzil təminatı, sosial ipoteka layihələri, doğum və uşağa qulluq müavinətləri, aztəminatlı ailələrə ünvanlı sosial yardım proqramları, qadınların məşğulluğunun artırılması və sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi ailə institutunun möhkəmlənməsinə xidmət edən əsas addımlardır. Eyni zamanda ailə dəyərlərinin qorunması, valideyn məsuliyyətinin gücləndirilməsi və uşaqların hüquqlarının müdafiəsi istiqamətində maarifləndirmə proqramları da xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Gənc ailələrdə çoxuşaqlılığa marağın azalması və doğum səviyyəsinin aşağı düşməsi yalnız Azərbaycanda deyil, bir çox dövlətlərdə, xüsusilə qonşu Rusiya və Avropa məkanında müşahidə olunan tendensiyadır. Gənclərin karyera qurmaq istəyi, həyat tərzinin dəyişməsi, məsuliyyət yükünün artması kimi amillər ailə planlamasına təsir edir. Bundan əlavə, informasiya mühitində ailə və valideynlik anlayışının bəzən arxa plana keçirilməsi də bu prosesdə rol oynayır.

Hesab edirəm ki, bu məsələ kompleks yanaşma ilə həll olunmalıdır. Çoxuşaqlılıq cəmiyyət üçün dəyərli, hörmətli və nümunəvi həyat tərzi kimi təqdim edilməlidir. Bu, mental yanaşma səviyyəsində öz əksini tapmalıdır.

Dəstək mexanizmlərinə gəldikdə isə, ilk növbədə çoxuşaqlı ailələr üçün diferensial sosial paketlərin tətbiqi vacibdir. İşləyən analar üçün çevik iş qrafikləri və uşaq bağçalarına çıxışın genişləndirilməsi mühüm stimul ola bilər.

Eyni zamanda işəgötürənlər üçün çoxuşaqlı ailələrin valideynlərini işlə təmin etməyə təşviq mexanizmlərinin yaradılması, regionlarda uşaq infrastrukturlarının, uşaq bağçalarının  artırılması ailə yükünü əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.

Digər mühüm məqam ailə dəyərlərinin təbliğidir. Ailə modeli cəmiyyətə güc mənbəyi kimi təqdim olunmalıdır. Uşaqlı ailə uğurlu gələcəyin, demoqrafik təhlükəsizliyin və milli davamlılığın əsas təminatıdır.

Məqsədimiz ailəni strateji dəyər kimi qorumaqdır. Güclü ailə güclü dövlət deməkdir. Çoxuşaqlılığın təşviqi sağlam, mənəvi cəhətdən dayanıqlı və gələcəyə inamla baxan cəmiyyət qurmaq üçün zəruri addımdır”.

Bəs görəsən, doğum səviyyəsində müşahidə olunan dəyişikliklər Ailə Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi tərəfindən necə qiymətləndirilir?

Ailə Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin mətbuat katibi Teymur Mərdanoğlu Lent.az-a açıqlamasında qeyd edib ki, komitə tərəfindən ölkədəki doğum səviyyəsində müşahidə olunan dinamika mütəmadi olaraq təhlil edilir:

“Son illərdə doğum göstəricilərindəki dəyişikliklər həm də qlobal demoqrafik trendlərlə bağlıdır. Xüsusilə, ailə planlamasına yanaşmanın dəyişməsi, gənclərin fərdi karyera hədəflərinə üstünlük verməsi və nikah yaşının yüksəlməsi doğum sayına təsir edən əsas amillər kimi qiymətləndirilir.

Eyni zamanda müşahidə olunan azalma tendensiyası ailə qurma yaşının yüksəlməsi, iqtisadi gözləntilər, miqrasiya prosesləri, urbanizasiya, həmçinin gənc ailələrin sosial məsuliyyətlərə yanaşmasındakı dəyişikliklərlə əlaqələndirilir.

Komitə bu sahədə müvafiq dövlət qurumları ilə birgə ailənin möhkəmləndirilməsi, valideyn məsuliyyətinin təşviqi və reproduktiv sağlamlıqla bağlı maarifləndirmə tədbirlərinin gücləndirilməsini prioritet hesab edir və bu istiqamətdə işlər aparılır.

Qeyd edim ki, ailələrin rifahının yüksəldilməsi dövlət siyasətinin əsas prioritet istiqamətlərindən biridir. Dövlət tərəfindən ailələr daim diqqətdə saxlanılır, sosial rifahın yüksəldilməsi, əhalinin həyat səviyyəsinin yaxşılaşdırılması və həssas ailə qruplarının sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi məqsədilə ardıcıl və məqsədyönlü tədbirlər həyata keçirilir.

Görülən tədbirlər ailə institutunun möhkəmləndirilməsinə, sağlam sosial mühitin formalaşmasına və dayanıqlı demoqrafik inkişafın təmin olunmasına xidmət edir”.

Boşanma hallarının artmasında psixoloji amillər nə dərəcədə rol oynayır? Əvvəlki dövrlərlə müqayisədə indi boşanmaların sayı niyə artır?

Peşəkar psixoloq Nizami Orucov Lent.az-a açıqlamasında qeyd edib ki, müasir ailələrdə ən çox rast gəlinən psixoloji problemlərin başında ünsiyyət çatışmazlığı dayanır:

“Tərəflər bir-birini eşitməkdə və hisslərini açıq ifadə etməkdə çətinlik çəkir. Emosional uzaqlaşma, qarşılıqlı gözləntilərin uyğun gəlməməsi, məsuliyyət bölgüsündə balansın pozulması və etimad problemləri də tez-tez müşahidə olunur. Bundan əlavə, stress, maddi çətinliklər və sosial şəbəkələrin münasibətlərə təsiri ailə daxilində gərginliyi daha da artırır”.

N.Orucov onu da qeyd edib ki, boşanma hallarının artmasında psixoloji amillər çox mühüm rol oynayır:

“Emosional yetkinliyin gec formalaşması, konfliktləri sağlam şəkildə həll edə bilməmək, keçmiş münasibət travmaları və ailədən gətirilən yanlış münasibət modelləri evlilikdə davamlı problemlərə səbəb olur. Bir çox hallarda insanlar evliliyə psixoloji hazırlıqsız daxil olur və ilk ciddi çətinlikdə münasibətdən çıxış yolu kimi ayrılığı görür.

Əvvəlki dövrlərlə müqayisədə boşanmaların artmasının bir neçə səbəbi var. Bu, təkcə insanların bir-birinə dözümünün azalması ilə bağlı deyil. Müasir dövrdə fərdi azadlıq, özünüreallaşdırma və psixoloji rifah daha çox ön plana çıxıb. Keçmişdə insanlar sosial qınaq, iqtisadi asılılıq və “ailə naminə səbr” düşüncəsi ilə problemlərə dözürdülər. İndi isə insanlar xoşbəxt olmadıqları münasibətdə qalmaq istəmirlər. Yəni boşanmaların artması bəzən dözümsüzlükdən yox, sağlam olmayan münasibətləri davam etdirməmək istəyi və azadlıq hissinin güclənməsi ilə əlaqəlidir”.

Evlilik və uşaq doğumu ilə bağlı ailə dəyərlərinə münasibət dəyişibmi?

Sosioloq Naib Niftəliyev Lent.az-a açıqlamasında qeyd edib ki, Azərbaycanda ailə dəyərlərinə münasibət dəyişib:

“Ailə dəyərlərinə münasibət dəyişib. Lakin onun zəiflədiyini itdiyini deyə bilmərik. Dəyərlər çox zaman sabit və dəyişməz olaraq qalır. Sosial şərait, mühit, insanların davranışı, eləcə də maddi əsaslar, iqtisadi motivlər dəyişdikdə, ailəyə olan münasibətin forması, strukturu dəyişir. Təbii ki, müəyyən geriləmə var, sadəcə buna dəyərlərin zəifləməsi kimi baxmamalıyıq. Bu, insanların dəyərlərə münasibətdə stereotiplərdən kənar davranaraq, öz dəyərini sərbəst şəkildə müəyyənləşdirməsi ilə bağlıdır. Fərdiyyətçilik artdığı üçün ailə insanların şəxsi iddialarının, ambisayalarının, eləcə də şəxsi azadlığın fonunda qalır.

Çoxuşaqlılıq isə şəxsi seçim məsələsidir. Ailə planlaması olan yerdə müəyyən mənada çoxuşaqlılıqdan söhbət gedə bilməz. Digər tərəfdən isə uşaq pulunun verilməməsi, maddi imkanların məhdudluğu, iş stressi də bu məsələdə rol oynayır. Demoqrafik azalma qlobal tendensiyanın təzahürünün nəticəsidir. Ölkədə təkcə uşaq doğumlarının sayı azalmır, bəzi hallarda ölümlərin sayının artması da müşahidə olunur. Boşanmaların sayında baş verən artım məsələni bir qədər mürəkkəbləşdirir və ailə irsinin gələcəyini müəyyən risklər altına alır".