Azərbaycanın qədim memarlıq ənənələri və müasir urbanizasiya siyasəti

Müasir dövrdə şəhərsalma və memarlıq məsələləri dövlətlərin inkişaf strategiyasında xüsusi yer tutur. Urbanizasiya proseslərinin sürətlənməsi, əhalinin yaşayış səviyyəsinin yüksəldilməsi, tarixi-mədəni irsin qorunması və dayanıqlı şəhər mühitinin formalaşdırılması artıq qlobal gündəliyin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib. Bu baxımdan beynəlxalq əməkdaşlıq, qabaqcıl təcrübə mübadiləsi və müxtəlif ölkələrin inkişaf modellərinin öyrənilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan da son illər bu sahədə həyata keçirdiyi genişmiqyaslı layihələr, müasir şəhərsalma yanaşmaları və tarixi irsə göstərdiyi həssas münasibətlə diqqət çəkən ölkələrdən biridir.
Bakıda keçirilən Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun 13-cü Sessiyası Azərbaycanın şəhərsalma və memarlıq sahəsində əldə etdiyi nailiyyətlərin beynəlxalq səviyyədə təqdim olunması baxımından mühüm platformaya çevrildi. Dünyanın müxtəlif ölkələrindən minlərlə iştirakçını bir araya gətirən forum çərçivəsində müasir urbanizasiya, dayanıqlı inkişaf, tarixi şəhərlərin qorunması və insanların həyat keyfiyyətinin yüksəldilməsi ilə bağlı mühüm məsələlər müzakirə olundu. Forum bir daha göstərdi ki, şəhərsalma yalnız binaların və yolların tikintisi deyil, həm də insanların rahat yaşayışının təmin olunması, sosial rifahın yüksəldilməsi və tarixi-mədəni dəyərlərin qorunması deməkdir.
Azərbaycanın qədim şəhərləri və zəngin memarlıq irsi ölkəmizin çoxəsrlik dövlətçilik tarixinin və yüksək mədəniyyətinin mühüm göstəricilərindən hesab olunur. Tarix boyu müxtəlif sivilizasiyaların qovuşduğu məkan olan Azərbaycan bu gün də qədim irslə müasir inkişafın harmoniyasını qoruyub saxlayır. Ölkənin müxtəlif bölgələrində yerləşən tarixi abidələr, məscidlər, türbələr, qalalar və digər memarlıq nümunələri xalqımızın zəngin mədəni irsini əks etdirir.
Bu baxımdan Şamaxı şəhəri xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Vaxtilə Şirvanşahlar dövlətinin paytaxtı olmuş bu qədim şəhər Azərbaycanın mühüm elm, mədəniyyət və memarlıq mərkəzlərindən biri kimi tanınıb. Burada yerləşən və VIII əsrdə inşa edilmiş məscid İslam memarlığının qədim nümunələrindən hesab olunur. Eyni zamanda, böyük Azərbaycan şairi İmadəddin Nəsiminin Şamaxıda dünyaya gəlməsi şəhərin Azərbaycan mədəniyyət tarixindəki xüsusi rolunu göstərir.
Azərbaycan memarlıq məktəbinin formalaşmasında Naxçıvanın da mühüm yeri var. Böyük memar Əcəmi Naxçıvaninin yaratdığı Möminə xatun türbəsi bu gün də Şərq memarlığının nadir incilərindən biri kimi qiymətləndirilir. XII əsrə aid olan bu abidə yalnız memarlıq baxımından deyil, həm də xalqımızın estetik düşüncəsinin və yaradıcılıq potensialının göstəricisi kimi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Gəncə şəhəri də Azərbaycanın qədim tarixini və zəngin mədəniyyətini yaşadan mühüm şəhərlərdən biridir. Dahi Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvinin vətəni olan Gəncə bu gün sürətlə inkişaf etməklə yanaşı, öz tarixi görkəmini qoruyub saxlayan şəhərlər sırasında yer alır. Bununla yanaşı, Qəbələ və Şəki kimi qədim şəhərlər də Azərbaycanın çoxəsrlik dövlətçilik və mədəniyyət tarixinin mühüm izlərini yaşadır. Şəki yaxınlığında yerləşən qədim Kiş məbədi isə Qafqaz Albaniyası dövrünün dini və memarlıq irsinin mühüm nümunələrindən hesab edilir.
Azərbaycanın qədim yaşayış məskənləri sırasında Lahıc kəndi də xüsusi diqqət çəkir. Əsrlər əvvəl salınmış bu yaşayış məntəqəsində yaradılmış kanalizasiya və su sistemi xalqımızın qədim mühəndislik və şəhərsalma ənənələrinin yüksək səviyyədə olduğunu göstərir. Bu gün də həmin sistemin işlək vəziyyətdə qalması əcdadlarımızın yaratdığı irsin möhkəmliyini və davamlılığını nümayiş etdirir.
Forum çərçivəsində Prezident İlham Əliyev də Azərbaycanın tarixi-mədəni irsinə münasibəti ilə bağlı mühüm fikirlər səsləndirdi. Dövlətimizin başçısı qeyd etdi ki, Azərbaycan xalqı öz qədim tarixi ilə qürur duyur və bu tarix yalnız musiqidə, poeziyada deyil, həm də memarlıq nümunələrində yaşayır. Prezident İlham Əliyev vurğuladı ki, tarixi irsin qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılması hər bir dövlətin və cəmiyyətin əsas vəzifələrindən biridir.
Forumda işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən yenidənqurma və bərpa prosesi də xüsusi diqqət mərkəzində oldu. Uzun illər erməni işğalı altında qalmış Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələri işğal dövründə ciddi dağıntılara məruz qalıb, şəhərlər və kəndlər tamamilə viran edilib. Ağdam şəhərinin beynəlxalq ekspertlər tərəfindən “Qafqazın Xirosiması” adlandırılması dağıntıların miqyasını aydın şəkildə göstərir.
Hazırda həmin ərazilərdə genişmiqyaslı quruculuq və abadlıq işləri həyata keçirilir. Böyük Qayıdış Proqramı çərçivəsində şəhər və kəndlərin Baş planları hazırlanır, müasir yol infrastrukturu yaradılır, körpülər, tunellər, elektrik stansiyaları, məktəblər, xəstəxanalar və yaşayış kompleksləri tikilir. Qısa müddət ərzində bölgədə üç beynəlxalq hava limanının istifadəyə verilməsi, yeni dəmir yolu xətlərinin çəkilməsi və müasir kommunal infrastrukturun qurulması həyata keçirilən işlərin miqyasını göstərir.
Prezident İlham Əliyev çıxışında qeyd etdi ki, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan quruculuq işləri yalnız şəhərlərin yenidən tikilməsi məqsədi daşımır, eyni zamanda, insanların doğma torpaqlarına təhlükəsiz və ləyaqətli şəkildə qayıdışını təmin etməyə xidmət edir. Dövlətimizin başçısı vurğuladı ki, artıq on minlərlə insan həmin ərazilərdə yaşayır, işləyir və təhsil alır.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən yenidənqurma prosesi müasir şəhərsalma prinsiplərinə əsaslanır. “Ağıllı şəhər” və “yaşıl enerji” konsepsiyalarının tətbiqi, sənaye zonalarının yaradılması və məşğulluq imkanlarının genişləndirilməsi bölgənin uzunmüddətli inkişafını təmin edən əsas amillərdən biri hesab olunur. Bu layihələr həm keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışını sürətləndirir, həm də bölgənin iqtisadi potensialının bərpasına xidmət edir.
Forum çərçivəsində səsləndirilən fikirlər bir daha göstərdi ki, Azərbaycan tarixi irsin qorunması ilə müasir inkişaf prinsiplərini uzlaşdıran uğurlu model formalaşdırıb. Ölkəmizdə həyata keçirilən şəhərsalma siyasəti yalnız yeni infrastrukturun yaradılmasına deyil, həm də milli-mənəvi dəyərlərin, memarlıq ənənələrinin və tarixi yaddaşın qorunmasına xidmət edir. Bu gün Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan quruculuq işləri isə Azərbaycanın gücünü, xalqımızın doğma torpaqlara bağlılığını və gələcəyə yönəlmiş inkişaf strategiyasını aydın şəkildə nümayiş etdirir.

Elçin Sadıqov,
Salyan rayon Kərimbəyli kənd tam orta ümumtəhsil məktəbinin müəllimi, YAP fəalı