Sülh gündəliyinə uyğun gəlməyən mövqelər

Sentyabrın 11–12-də Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri geniş beynəlxalq iştirakla həyata keçirilib. 58 dövlətin səfir və diplomatları, 9 beynəlxalq təşkilatın nümayəndələri olmaqla, ümumilikdə 150 nəfərlik nümayəndə heyəti Xankəndi, Şuşa, Ağdərə və Kəlbəcərdə olub, burada həyata keçirilən bərpa-quruculuq işləri, infrastruktur layihələri, sosial-iqtisadi inkişaf, eləcə də tarixi-mədəni irsin qorunması istiqamətində görülən tədbirlərlə tanış olub. Bu səfər müxtəlif ölkələri və beynəlxalq təşkilatları təmsil edən diplomatların Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda formalaşmış yeni reallıqları bilavasitə yerində görməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Eyni zamanda, səfərin Ermənistanda müəyyən siyasi və ictimai dairələr tərəfindən kəskin reaksiyalarla qarşılanması göstərir ki, bölgədə yaranmış yeni reallıqlar bəzi revanşist qüvvələr tərəfindən hələ də qəbul edilmək istənilmir.
Səfərdən sonra Ermənistan cəmiyyətinin müəyyən dairələrində xüsusilə Azərbaycanın tarixi-mədəni irsi ilə bağlı müzakirələrin yenidən gündəmə gətirilməsi diqqət çəkib. Qafqaz Albaniyasının irsi ilə bağlı Azərbaycan tərəfinin mövqeyinə etirazların səsləndirilməsi də bu reaksiyaların əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib. Halbuki Qafqaz Albaniyasının Azərbaycan ərazisində mövcudluğu və onun çoxsaylı maddi-mədəni irs nümunələri tarix elminin öyrəndiyi məsələlər sırasındadır. Qarabağda yerləşən bir sıra xristian abidələrinin Qafqaz Albaniyası irsi ilə əlaqəsi Azərbaycan tarixşünaslığında geniş şəkildə araşdırılıb. Bu irsin Ermənistan tərəfindən yalnız etnik mənsubiyyət prizmasından təqdim olunması isə bölgənin mürəkkəb tarixi inkişafının birtərəfli şəkildə izah edilməsinə gətirib çıxarır.
Məsələyə obyektiv yanaşma tələb edir ki, tarixi irsə münasibətdə bütün tərəflər üçün eyni meyarlar tətbiq olunsun. Əgər Azərbaycan ərazisindəki tarixi abidələrin mənsubiyyəti Ermənistan tərəfindən mübahisələndirilirsə, Ermənistan ərazisində tarixən mövcud olmuş Azərbaycan xalqının yaşayış məskənləri, mədəni irsi və tarixi izləri ilə bağlı məsələlərə də eyni obyektivliklə yanaşılmalıdır. Bir ərazidə müəyyən xalqın tarixi varlığını ön plana çəkib digər ərazidə başqa xalqın tarixi izlərini inkar etmək sağlam elmi və siyasi yanaşma sayıla bilməz. Tarixi irs siyasi qarşıdurma vasitəsinə deyil, xalqların keçmişini obyektiv öyrənmək və gələcək nəsillərə çatdırmaq vasitəsinə çevrilməlidir.
Səfərə münasibətdə daha bir diqqətçəkən məqam isə reaksiyaların yalnız Ermənistan müxalifətindəki və ya ayrı-ayrı revanşist qruplardakı şəxslərlə məhdudlaşmamasıdır. Müxtəlif siyasi və ictimai nümayəndələrin açıqlamaları ilə yanaşı, hakimiyyətə yaxın informasiya resurslarında da bu mövzuda yazı və paylaşımların yayılması kampaniyanın Ermənistanın ictimai-siyasi gündəmində müəyyən yer tutduğunu göstərir. Bu baxımdan, səfər ətrafında yaranmış reaksiyaları yalnız ayrı-ayrı şəxslərin mövqeyi kimi təqdim etmək məsələnin siyasi tərəfini tam əks etdirmir. Ermənistan cəmiyyətində Qarabağla bağlı keçmiş yanaşmaların müəyyən hissəsinin hələ də yaşaması və müxtəlif formalarda gündəmə gətirilməsi regionda yeni münasibətlərin formalaşması baxımından ciddi məqamdır.
Mövzu ilə bağlı Ermənistan parlamentinin sədri Ruben Rubinyanın açıqlaması da bu baxımdan diqqət çəkir. Azərbaycan ərazisində keçirilmiş diplomatik səfər və səfər çərçivəsində Azərbaycan tərəfinin tarixi irslə bağlı mövqeyinin Ermənistan parlamentinin rəhbərliyi səviyyəsində müzakirə olunması Azərbaycanın daxili məsələlərinə münasibət bildirilməsi kimi qiymətləndirilə bilər. Azərbaycan öz suveren ərazisində xarici diplomatları qəbul etmək, onları ölkənin müxtəlif bölgələrinə aparmaq və tarixi-mədəni irsi ilə bağlı mövqeyini təqdim etmək hüququna malikdir. Xarici diplomatların Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərinə etiraz edilməsi isə Azərbaycanın suveren hüquqlarına münasibətdə ziddiyyətli yanaşmanı ortaya qoyur.
Sentyabrın 14-də Ermənistan parlamentində 2022-ci ilin sentyabrında baş vermiş döyüşlər zamanı həlak olan hərbçilərin xatirəsinin bir dəqiqəlik sükutla yad edilməsi də hadisələrin ümumi siyasi fonunda diqqət çəkən məqamlardan biridir. Ermənistan tərəfi həmin hadisələri öz mövqeyindən təqdim edir, Azərbaycan isə 2022-ci ilin sentyabrında Ermənistan silahlı qüvvələrinin təxribatlarına cavab verdiyini bildirir. Buna görə hadisələrə dair qiymətləndirmələr tərəflərin mövqeləri nəzərə alınmaqla təqdim olunmalıdır. Bununla yanaşı, həmin hadisələrin xatirəsinin məhz Qarabağ mövzusunda kəskin ritorikanın yenidən gücləndiyi bir vaxtda siyasi gündəmə gətirilməsi Ermənistanın ictimai-siyasi mühitində revanşist yanaşmaların mövcudluğu ilə bağlı suallar doğurur.
Bütün bunlar Ermənistanın sülh prosesinə münasibəti ilə bağlı ziddiyyətli mənzərə yaradır. Bir tərəfdən Ermənistan rəhbərliyi Azərbaycanla münasibətlərin normallaşdırılması, sülhün təmin olunması və dövlətlərin ərazi bütövlüyünə hörmət prinsiplərindən danışır, digər tərəfdən isə Ermənistanın siyasi və ictimai məkanında Qarabağla bağlı əvvəlki yanaşmaları yenidən gündəmə gətirən bəyanatlar səslənir. Sülh prosesinin davamlı olması üçün yalnız rəsmi bəyanatlar deyil, cəmiyyətlərdə yeni reallıqların qəbul edilməsi və qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi də vacibdir.
Sentyabrın 11–12-də keçirilən səfər bir daha göstərdi ki, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur Azərbaycanın suveren əraziləridir və burada həyata keçirilən bərpa-quruculuq prosesi beynəlxalq nümayəndələrin bilavasitə müşahidə etdiyi reallığa çevrilib. Bu reallığın qəbul edilməsinə mane olan revanşist ritorika isə sülh gündəliyinə xidmət etmir. Davamlı sülh üçün keçmiş qarşıdurmanın siyasi və informasiya müstəvisində yenidən canlandırılması deyil, suverenliyə hörmət, obyektiv tarixi yanaşma və qarşılıqlı etimadın gücləndirilməsi əsas götürülməlidir.

Sahib Həsənov, 
Salyan rayonu, tarixçi-tədqiqatçı, YAP fəalı