Qarabağ reallığı erməni revanşizmini narahat edir

Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələrinin sentyabrın 11–12-də Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərinə Ermənistan cəmiyyətinin müəyyən siyasi və ictimai dairələri tərəfindən nümayiş etdirilən kəskin reaksiya qəbuledilməz və təəssüf doğuran yanaşmadır. 58 dövlətin səfir və diplomatları, 9 beynəlxalq təşkilatın nümayəndələri olmaqla, 150 nəfərlik nümayəndə heyətinin iştirak etdiyi səfər Azərbaycanın suveren ərazisində həyata keçirilən diplomatik fəaliyyət çərçivəsində baş tutub. Səfər zamanı Xankəndi, Şuşa, Ağdərə və Kəlbəcərdə aparılan bərpa-quruculuq işləri, sosial-iqtisadi infrastruktur layihələri və tarixi-mədəni irsin qorunması istiqamətində görülən tədbirlər nümayəndə heyətinə təqdim olunub. Bu, 2020-ci ildən etibarən diplomatik korpus nümayəndələrinin azad edilmiş ərazilərə 22-ci səfəri olub. 
Məsələnin diqqətçəkən tərəfi ondan ibarətdir ki, bu səfərə qarşı Ermənistan cəmiyyətinin müəyyən dairələrində yalnız fikir bildirməklə kifayətlənməyən, xarici diplomatların fəaliyyətini hədəf alan çağırışlar və ittihamlar səsləndirilib. Ermənistanın müstəqil media resurslarında da keçmiş separatçı strukturların nümayəndələri, ictimai xadimlər və bəzi ekspertlərin səfəri tənqid etdiyi, diplomatların Qarabağa səfərinə etiraz etdikləri və onları müxtəlif ittihamlarla üz-üzə qoymağa çalışdıqları qeyd olunur. Eyni zamanda, həmin məlumatlara görə, Ermənistan hökuməti tərəfindən səfərlə bağlı ayrıca rəsmi bəyanat verilməyib. 
Belə reaksiyalar ilk növbədə Azərbaycanın suveren hüquqlarının şübhə altına alınması cəhdi kimi diqqəti cəlb edir. Qarabağ Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisidir və ölkəmizin suverenliyi burada tam şəkildə təmin olunub. Azərbaycanın öz ərazisində xarici diplomatları qəbul etməsi, onların ölkənin müxtəlif bölgələrinə səfərini təşkil etməsi və həmin ərazilərdə gedən proseslərlə tanış etməsi başqa bir dövlətin və ya onun cəmiyyətinin razılığını tələb edən məsələ deyil. Bu baxımdan xarici diplomatların Azərbaycanın suveren ərazisində hərəkətinə görə onların təzyiq və ittihamlarla qarşılaşması beynəlxalq münasibətlərdə qəbul edilmiş diplomatik davranış prinsipləri ilə uzlaşmır.
Burada daha bir ziddiyyətli məqam meydana çıxır. Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərində sülh gündəliyinin əsas prinsiplərindən biri dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət edilməsidir. Ermənistan tərəfindən Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün tanınması istiqamətində ifadə olunan mövqelər fonunda Ermənistan cəmiyyətinin müəyyən dairələrinin Qarabağı Azərbaycanın tərkibində olmayan ayrıca siyasi məkan kimi təqdim etməyə çalışması həmin mövqe ilə ziddiyyət yaradır. Bu baxımdan diplomatik korpusun səfərinə qarşı kampaniya yalnız ayrı-ayrı şəxslərin emosional reaksiyası kimi deyil, keçmiş siyasi təsəvvürlərin bir hissəsinin hələ də cəmiyyətdə yaşadığını göstərən yanaşma kimi də nəzərdən keçirilə bilər.
Səfərə qarşı səsləndirilən reaksiyalarda tarixi və dini irslə bağlı iddiaların önə çəkilməsi də xüsusi diqqət çəkir. Ermənistanın bəzi ictimai və siyasi dairələri Gəncəsər və Xudavəng kimi abidələrin erməni irsi olduğunu bildirərək, Azərbaycanın bu abidələrin tarixi mənsubiyyəti ilə bağlı təqdimatını tənqid ediblər. Məsələn, səfər zamanı Xudavəng monastır kompleksi diplomatlara təqdim olunub və Azərbaycanın mövqeyinə əsasən, kompleks Qafqaz Albaniyasının xristian irsi kontekstində izah edilib. Ermənistan tərəfdən isə bununla bağlı əks arqumentlər irəli sürülüb. 
Lakin məsələyə yalnız bir tərəfin təqdim etdiyi tarixi narrativ üzərindən yanaşmaq düzgün deyil. Əgər Azərbaycan ərazisində yerləşən ayrı-ayrı tarixi abidələrin mənsubiyyəti ilə bağlı mübahisələr gündəmə gətirilirsə, eyni obyektiv yanaşma Ermənistan ərazisində tarixən mövcud olmuş Azərbaycan xalqının maddi-mədəni irsinə münasibətdə də tətbiq edilməlidir. Tarixi irsin seçici şəkildə təqdim olunması, bir ərazidə müəyyən etnik və dini icmanın tarixini ön plana çəkib digər ərazidə başqa bir xalqın tarixi varlığını nəzərdən kənarda saxlamaq qarşılıqlı etimadın formalaşmasına xidmət etmir. Tarixə münasibətdə obyektivlik bütün tərəflər üçün eyni meyarların tətbiqini tələb edir.
Məhz buna görə Ermənistan cəmiyyətinin müəyyən dairələrinin diplomatik korpusun səfərinə reaksiyası yalnız konkret səfərlə bağlı mübahisə kimi qiymətləndirilməməlidir. Burada söhbət, eyni zamanda, regionda yaranmış yeni reallıqların qəbul edilməsi məsələsindən gedir. 150 nəfərlik nümayəndə heyətinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri həmin ərazilərdəki vəziyyətin xarici diplomatlar tərəfindən bilavasitə müşahidə olunmasına imkan yaradıb. Xankəndidə Qarabağ Universiteti, yeni infrastruktur obyektləri, Şuşada bərpa olunmuş və yenidən qurulan tarixi məkanlar, Kəlbəcərdə Xudavəng kompleksi və digər obyektlərlə tanışlıq bu reallıqların yerində təqdim olunması baxımından əhəmiyyət daşıyıb. 
Bu mənada, səfərə qarşı sərt reaksiyaların verilməsi nə bölgədə gedən bərpa prosesini, nə də Azərbaycanın suverenliyinin həyata keçirilməsini dəyişdirə bilər. Əksinə, bu cür reaksiyalar Ermənistan cəmiyyətində revanşist və keçmiş münaqişə ilə bağlı yanaşmaların tam aradan qalxmadığını göstərən nümunələr kimi çıxış edir. Sülhün möhkəmləndirilməsi üçün isə keçmişin qarşıdurma ritorikasından uzaqlaşmaq, dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət etmək, tarixi məsələlərə obyektiv yanaşmaq və qarşılıqlı ittihamları deyil, əməkdaşlıq imkanlarını ön plana çıxarmaq zəruridir.
Beləliklə, Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfər edən diplomatik nümayəndələrə qarşı nümayiş etdirilən münasibət, əslində, Azərbaycanın suveren ərazisində həyata keçirilən adi diplomatik fəaliyyətin siyasiləşdirilməsi cəhdidir. Bu cür yanaşmalar regionda sülh və etimad mühitinin möhkəmləndirilməsinə deyil, keçmiş münaqişənin informasiya müstəvisində yenidən gündəmə gətirilməsinə xidmət edir. Azərbaycanın mövqeyi isə dəyişməz olaraq beynəlxalq hüququn prinsiplərinə, suverenlik və ərazi bütövlüyünə hörmətə, eləcə də bölgədə dayanıqlı sülhün təmin olunmasına əsaslanır.

Əlişir Əliyev,
Şirvan-Salyan Regional Gənclər və İdman İdarəsinin Salyan rayonu üzrə Gənclər və İdman sektorunun baş məsləhətçisi, YAP fəalı