Azərbaycan torpaqlarında Qafqaz Albaniyası irsi tariximizin silinməz izlərindən biridir.
Azərbaycanın qədim və zəngin tarixi bu torpaqlarda müxtəlif dövlətlərin, xalqların, mədəniyyətlərin və dini ənənələrin izlərini yaşadır. Bu tarixi mərhələlər içərisində Qafqaz Albaniyasının xüsusi yeri vardır. Qafqaz Albaniyasının tarixi, onun xristianlıq dövrünə aid irsi, memarlıq nümunələri, yazılı və arxeoloji materialları Azərbaycan ərazisinin qədim tarixinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi araşdırılır.
Bu irsə münasibətdə əsas prinsip sadədir: tarix siyasi maraqların deyil, elmi araşdırmaların və faktların əsasında öyrənilməlidir.
Təəssüf doğuran məqam isə odur ki, regionun mürəkkəb tarixi bəzən siyasi məqsədlərlə şərh olunur. Qafqaz Albaniyası irsinin mövcudluğunu bütövlükdə inkar etmək də, bölgənin bütün xristian abidələrini heç bir elmi əsas olmadan yalnız bir tərəfin adına çıxarmaq da tarixə obyektiv yanaşma deyil. Müxtəlif mənbələrdə və müasir tədqiqatlarda bu məsələlər ətrafında fərqli yanaşmaların mövcudluğu göstərir.
Azərbaycanın mövqeyi isə aydındır: bu torpaqlarda mövcud olmuş bütün tarixi və mədəni irs araşdırılmalı, qorunmalı və gələcək nəsillərə çatdırılmalıdır. Bu irs yalnız bu gün yaşayan insanların deyil, əsrlər boyu bu coğrafiyada iz qoymuş müxtəlif mədəniyyətlərin tarixidir.
Qafqaz Albaniyasının irsi Azərbaycan ərazisində arxeoloji tədqiqatların da mühüm istiqamətlərindən biridir. Son illərdə AMEA-nın müvafiq institutlarında bu sahə üzrə yeni araşdırmalar aparılır, Qafqaz Albaniyasının xristianlıq dövrünə aid dini memarlığı, epiqrafik abidələri və maddi-mədəni nümunələri elmi şəkildə öyrənilir.
Tarixi həqiqəti qorumağın yolu qarşı tərəfin tarixini silmək deyil. Əksinə, hər bir abidənin, hər bir yazının və hər bir arxeoloji tapıntının elmi əsaslarla araşdırılmasıdır.
Azərbaycan xalqı öz tarixindən, qədim dövlətçilik ənənələrindən və bu torpaqlarda formalaşmış zəngin mədəni irsdən imtina etməyib və etməyəcək.
Tarixə sahib çıxmaq keçmişi dəyişdirmək deyil. Tarixə sahib çıxmaq keçmişi olduğu kimi araşdırmaq, həqiqətləri qorumaq və gələcək nəsillərə çatdırmaqdır.
Azərbaycanın tarixi torpaqlarında yaşayan hər bir mədəni irs nümunəsi qorunmalı, araşdırılmalı və dünya elmi ictimaiyyətinə obyektiv şəkildə təqdim edilməlidir.
Çünki tarix susmur. Daşlar danışır, kitabələr danışır, arxeoloji tapıntılar danışır. Əsas məsələ isə həmin tarixi faktları siyasi maraqlardan uzaq, vicdanla oxuya bilməkdir.
Aytən Qarayeva
Qərbi Azərbaycan İcması Qadınlar Şurasının üzvü