Dünyəvi təhsil və milli-mənəvi dəyərlərin qorunması

Təhsil sistemində vahid qaydaların müəyyən edilməsi və onların tətbiqi dünyanın müxtəlif ölkələrində məktəb idarəçiliyinin mühüm istiqamətlərindən biri hesab olunur. Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkmənistan və Özbəkistan kimi ölkələrdə də ümumi təhsil müəssisələrində şagirdlərin geyimi ilə bağlı müəyyən tələblər qəbul edilib. Məsələn, Qazaxıstanda 2016-cı ildə, Qırğızıstanda 2015-ci ildən, Özbəkistanda isə 2018-ci ildə məktəbli forması ilə bağlı müvafiq qərar və tələblər müəyyənləşdirilib. Bu təcrübələr göstərir ki, məktəbli geyimi məsələsi bir sıra ölkələrdə təhsil prosesinin təşkili, məktəbdaxili intizam və vahid təhsil mühitinin formalaşdırılması ilə əlaqəli şəkildə nəzərdən keçirilir. Bununla belə, hər bir dövlət bu sahədə öz qanunvericiliyinə, təhsil siyasətinə və ictimai xüsusiyyətlərinə uyğun yanaşma müəyyən edir.
Azərbaycanın bu məsələyə münasibəti də dövlətçilik prinsipləri, milli-mənəvi dəyərlər və qanunun aliliyi əsasında formalaşır. Ölkəmiz dünyəvi dövlət olmaqla yanaşı, vətəndaşların dini etiqad azadlığının təmin edilməsinə, müxtəlif dini konfessiyalar arasında qarşılıqlı hörmətin qorunmasına və dini-mədəni irsin yaşadılmasına xüsusi əhəmiyyət verir. Bu yanaşmanın əsas xüsusiyyəti dünyəvi dövlətçilik prinsipləri ilə milli və dini dəyərlərin qorunmasını qarşı-qarşıya qoymamaq, onları hüquqi çərçivədə uzlaşdırmaqdır.
Azərbaycan xalqının tarixi və mədəni inkişafında İslam dəyərləri mühüm yer tutur. Ölkəmizdə məscidlərin və ziyarətgahların qorunması, tarixi-dini abidələrin bərpası, yeni ibadət ocaqlarının tikilməsi, dini icmaların fəaliyyətinə dəstək göstərilməsi bu sahəyə dövlət qayğısının konkret ifadələridir. İslam dininə aid əlamətdar günlərin dövlət səviyyəsində qeyd olunması, dini bayramlar münasibətilə Prezidentin müraciətlərinin ünvanlanması da cəmiyyətin mənəvi həyatında dini ənənələrə verilən önəmi göstərir.
Dini-mədəni irsin qorunması istiqamətində görülən işlər ölkəmizin müxtəlif bölgələrini əhatə edir. Bakı, Şamaxı, Şəki, İsmayıllı və Naxçıvanda yerləşən bir sıra məscid və ziyarətgahlarda təmir-bərpa işləri aparılıb. Şuşa şəhərində Yuxarı Gövhər Ağa, Aşağı Gövhər Ağa, Saatlı və Mamayı məscidləri, Ağdam Cümə məscidi və işğaldan azad edilmiş digər ərazilərdəki dini abidələr də bərpa və qorunma tədbirlərinin əhatəsindədir. Şuşa, Cəbrayıl, Füzuli və Laçında yeni məscidlərin tikintisi istiqamətində görülən işlər də bu siyasətin davamıdır.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə 67 məscidin düşmən işğalından azad olunması dini-mədəni irsimizin qorunması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İşğal dövründə dağıdılmış və zərər görmüş dini abidələrin bərpası tarixi yaddaşın, milli kimliyin və mədəni irsin yaşadılmasına xidmət edir. Bu ərazilərdə həyata keçirilən quruculuq işləri ilə yanaşı, dini abidələrin qorunmasına diqqət yetirilməsi keçmişin izlərinin yaşadılması və gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından əhəmiyyətlidir.
Dövlətin dini sahəyə qayğısı yalnız ibadət yerlərinin bərpası ilə məhdudlaşmır. Dini icmalara maliyyə dəstəyinin göstərilməsi, din xadimlərinin fəaliyyətinə dəstək verilməsi, dini təhsilin inkişafı və maarifləndirici təşəbbüslərin həyata keçirilməsi də bu istiqamətin mühüm tərkib hissəsidir. Azərbaycan İlahiyyat İnstitutunun fəaliyyəti, burada müxtəlif təhsil səviyyələri üzrə kadrların hazırlanması və “Hər məsciddə kitabxana” layihəsinin həyata keçirilməsi dini sahədə biliklərin artırılmasına və maarifləndirmənin genişləndirilməsinə yönəlib. Belə təşəbbüslər dini dəyərlərin elmi bilik, düzgün məlumatlandırma və məsuliyyətli yanaşma ilə birlikdə təqdim olunmasına imkan yaradır.
Bütün bunlar onu göstərir ki, dünyəvi dövlət prinsipi dini dəyərlərin inkarı demək deyil. Dünyəvilik dövlətin dinlərə və dini konfessiyalara münasibətdə hüquqi prinsiplər əsasında fəaliyyət göstərməsini, təhsil və digər ictimai sahələrin qanunvericiliyə uyğun təşkilini nəzərdə tutur. Dini etiqad azadlığı isə insanların inanclarına hörmət göstərilməsini, dini mənsubiyyətinə görə ayrı-seçkiliyə yol verilməməsini və hər kəsin qanunla müəyyən edilmiş hüquqlarının qorunmasını tələb edir. Bu prinsiplərin düzgün anlaşılması cəmiyyətdə qarşılıqlı hörmətin, tolerantlığın və ictimai həmrəyliyin möhkəmlənməsinə kömək edir.
Dövlət ümumi təhsil müəssisələrində geyim qaydalarına da məhz bu hüquqi yanaşma çərçivəsində münasibət göstərilməlidir. Məktəbli geyiminə dair tələblər təhsil mühitinin təşkili, şagirdlər arasında bərabərliyin qorunması və ümumi intizamın təmin edilməsi məqsədi daşıyır. Bu qaydalar dini etiqad azadlığına münasibətlə qarışdırılmamalı, onların tətbiqi qüvvədə olan qanunvericiliyə və müəyyən edilmiş normativ tələblərə əsaslanmalıdır. Eyni zamanda, hər bir şagirdin ləyaqətinə hörmət göstərilməsi, dini və digər şəxsi xüsusiyyətlərinə görə ayrı-seçkiliyə yol verilməməsi əsas prinsip olaraq qorunmalıdır.
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası vicdan azadlığını təmin edir və dövlətin dünyəvi xarakterini müəyyənləşdirir. “Dini etiqad azadlığı haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu da bu sahədə münasibətləri tənzimləyən əsas hüquqi sənədlərdən biridir. Digər tərəfdən, “Ümumi təhsil haqqında” Qanunda təhsilin millilik və dünyəvilik prinsipləri müəyyən edilib. Bu hüquqi əsaslar birlikdə nəzərdən keçirildikdə aydın olur ki, təhsil müəssisəsində vahid qaydaların tətbiqi də, vətəndaşların dini etiqad azadlığına hörmət də qanunvericiliyin tələbləri çərçivəsində təmin olunmalıdır.
Uşaqların hüquqlarının qorunması bu məsələdə xüsusi həssaslıq tələb edir. Valideynlərin övladlarının tərbiyəsində və mənəvi inkişafında iştirak etmək hüququ vardır. Bununla yanaşı, uşaqların öz fikirlərini ifadə etmək, təhsil almaq, ləyaqətlərinin qorunması və sağlam şəraitdə inkişaf etmək hüquqları da nəzərə alınmalıdır. Məktəb və ailə arasında qarşılıqlı anlaşma, uşaqların yaş xüsusiyyətlərinə uyğun maarifləndirmə və yaranan məsələlərin qanuni çərçivədə həlli bu tarazlığın qorunmasına kömək edir. Geyimlə bağlı qaydaların tətbiqində də izahat və əməkdaşlıq əsas götürülməli, hər bir uşağa dini baxışlarından, ailəsinin sosial vəziyyətindən və xarici görünüşündən asılı olmayaraq hörmət və həssaslıqla yanaşılmalıdır.
Milli-mənəvi dəyərlərin qorunması təhsil müəssisələrinin tərbiyəvi fəaliyyətində də mühüm yer tutur. Azərbaycan tarixinin, ədəbiyyatının, milli adət-ənənələrinin və mədəni irsinin öyrədilməsi gənc nəslin öz köklərinə bağlılığını gücləndirir. Milli geyim nümunələrinin, tarixi abidələrin və dini-mədəni irsin məktəbdə təşkil olunan müvafiq tədbirlər vasitəsilə tanıdılması şagirdlərin mədəniyyətimiz haqqında biliklərini artırır. Bu fəaliyyətlər dünyəvi təhsil prinsipləri ilə uzlaşaraq həyata keçirildikdə həm milli kimliyin qorunmasına, həm də fərqli inanclara və mədəniyyətlərə hörmətin inkişafına xidmət edir.
Beləliklə, dövlət ümumi təhsil müəssisələrində geyim qaydaları məsələsi yalnız xarici görünüş və məktəbdaxili intizamla məhdudlaşmır. Bu mövzu təhsilin dünyəvi xarakteri, dini etiqad azadlığı, milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, uşaqların hüquqları və qanunun aliliyi kimi bir-biri ilə əlaqəli prinsiplər əsasında qiymətləndirilməlidir. Azərbaycanın bu sahədəki təcrübəsi dini-mədəni irsin qorunması ilə dünyəvi dövlətçilik prinsiplərinin uzlaşdırılmasının mümkün olduğunu göstərir. Əsas məqsəd hər bir uşağın hüquqlarına hörmət edilən, vahid təhsil qaydalarının qanuni əsaslarla tətbiq olunduğu, milli irsimizin qorunduğu və qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmləndiyi sağlam təhsil mühitinin təmin edilməsidir.

Ağamirzə Əbilov,
Salyan Peşə Liseyinin müəllimi, YAP fəalı