Böyük Qayıdış Proqramı və Qarabağda Dayanıqlı Məskunlaşma Strategiyası

Azərbaycan dövləti postmünaqişə dövründə işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpasını və həmin torpaqlarda dayanıqlı yaşayışın təmin olunmasını əsas strateji prioritetlərdən biri kimi müəyyənləşdirib. Həyata keçirilən genişmiqyaslı quruculuq siyasəti yalnız dağıdılmış infrastrukturun yenilənməsini deyil, eyni zamanda insanların doğma yurdlarına təhlükəsiz və ləyaqətli şəkildə qayıdışını, müasir yaşayış məkanlarının formalaşdırılmasını və regionun sosial-iqtisadi inkişafının təmin olunmasını nəzərdə tutur. “Böyük Qayıdış” Proqramı çərçivəsində Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən layihələr müasir şəhərsalma prinsiplərinə, dayanıqlı inkişaf meyarlarına və ekoloji yanaşmalara əsaslanır. Bu istiqamətdə görülən işlər Azərbaycanın iqtisadi imkanlarını, siyasi iradəsini və uzunmüddətli inkişaf strategiyasını aydın şəkildə nümayiş etdirir.
Prezident İlham Əliyev 2026-cı il mayın 18-də Bakıda keçirilən Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun 13-cü sessiyasında çıxışında qeyd etmişdir ki, Azərbaycan hökumətinin qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri işğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələrinin yenidən qurulması və bərpasıdır. Dövlət başçısı vurğulamışdır ki, bu ərazilər təxminən 30 il ərzində erməni işğalı altında qalmış və həmin dövrdə şəhərlər, kəndlər, tarixi və dini abidələr tamamilə dağıdılmışdır.
Beynəlxalq müşahidəçilər və xarici qonaqlar işğal nəticəsində tamamilə viran qoyulmuş Ağdam şəhərini “Qafqazın Xirosiması” adlandırmışlar. Dövlət başçısı qeyd etmişdir ki, Ağdam şəhəri işğal dövründə sistemli şəkildə məhv edilmiş, yaşayış binaları, tarixi tikililər, ictimai obyektlər və fərdi evlər tamamilə dağıdılmışdır. Prezident bildirmişdir ki, Ağdamın vəziyyəti Xirosimadan fərqli olaraq bir gün ərzində deyil, 30 illik işğal müddətində mərhələli şəkildə məhv edilmişdir. İşğal dövründə bölgənin mədəni, tarixi və memarlıq irsinə ciddi zərər vurulmuş, şəhərlərin infrastrukturu tamamilə sıradan çıxarılmışdır. Dövlət başçısı vurğulamışdır ki, bu dağıntılar Azərbaycan xalqına qarşı həyata keçirilmiş vandalizmin və dağıdıcı siyasətin nəticəsi olmuşdur.
Hazırda işğaldan azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı yenidənqurma və quruculuq işləri həyata keçirilir. Məqsəd dağıdılmış şəhər və kəndləri bərpa etməklə yanaşı, həmin əraziləri müasir şəhərsalma prinsiplərinə uyğun şəkildə yenidən qurmaq, insanların təhlükəsiz və rahat yaşayışı üçün bütün zəruri şəraiti yaratmaqdır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası yalnız infrastruktur layihəsi deyil, həm də tarixi ədalətin bərpası, milli-mədəni irsin qorunması və regionun dayanıqlı inkişafının təmin olunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Prezident İlham Əliyev çıxışında bildirmişdir ki, işğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələrində hazırda genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma prosesi həyata keçirilir. Dövlət başçısı qeyd etmişdir ki, bu proses çərçivəsində şəhər və kəndlərin Baş planları hazırlanaraq müasir şəhərsalma prinsiplərinə uyğun şəkildə icra olunur. Prezident İlham Əliyev vurğulamışdır ki, son beş il ərzində bölgədə irimiqyaslı infrastruktur layihələri reallaşdırılmışdır. Bu müddətdə ümumi uzunluğu 70 kilometr olan tunellər tikilmiş, əlavə beş tunelin inşası isə davam etdirilir. Həmçinin 500 körpüdən 435-i artıq inşa olunmuşdur.
Dövlət başçısı qeyd etmişdir ki, bölgədə elektrik stansiyaları, su təchizatı xətləri, su anbarları, yaşayış evləri, məktəblər, xəstəxanalar və digər sosial obyektlər tikilmişdir. Bundan əlavə, üç beynəlxalq hava limanı istifadəyə verilmiş, yeni dəmir yolları və avtomobil yolları çəkilmişdir. Prezident bütün bu layihələrin qısa müddət ərzində həyata keçirilməsini Azərbaycanın güclü iqtisadi potensialının və siyasi iradəsinin göstəricisi kimi qiymətləndirmişdir.
Azərbaycan işğal dövründə dağıdılmış torpaqları yenidən dirçəldərək həmin əraziləri müasir yaşayış məkanlarına çevirir. Prezident İlham Əliyev qeyd etmişdir ki, torpaqların əsl sahibləri həmin bölgələri qurur, inkişaf etdirir və insanların rahat yaşayışı üçün bütün zəruri şəraiti yaradırlar. Hazırda 85 mindən artıq azərbaycanlı keçmiş işğal altında olmuş ərazilərdə yaşayır, işləyir və təhsil alır. Hökumətin əsas prioritetlərindən biri həmin bölgələrdə əhalinin məşğulluğunun təmin edilməsidir. Prezident vurğulamışdır ki, insanların doğma torpaqlarına qayıdışı yalnız yaşayış evlərinin tikilməsi ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda onların işlə təmin olunması və sosial rifahının yüksəldilməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə yaşayış məntəqələrinin qurulması üçün ilk növbədə minalardan təmizləmə işləri həyata keçirilmişdir. Bununla yanaşı, bölgədə sənaye zonalarının yaradılması və yeni iqtisadi layihələrin icrası insanların dayanıqlı məskunlaşmasına və sürətli qayıdışına mühüm dəstək verir. Prezident İlham Əliyev bildirmişdir ki, həyata keçirilən layihələr uzun illər öz torpaqlarında yaşamaq hüququndan məhrum olmuş yüz minlərlə insanın doğma yurdlarına qayıdışını təmin edəcəkdir.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən bərpa və quruculuq işləri yalnız infrastruktur layihələri ilə məhdudlaşmır. Bu proses eyni zamanda sosial ədalətin bərpasına, insanların fundamental hüquqlarının təmin olunmasına və regionun dayanıqlı inkişaf modelinin formalaşdırılmasına xidmət edir.

Mehrinur Nağıyeva, 
Salyan rayonu üzrə Təhsil Sektorunun aparıcı məsləhətçisi